ስደት ወይስ ፍልሰት? ከቃላት አጠቃቀም በላይ የሆነው የሰብአዊ መብት ልዩነት

መጋቢት 09 ቀን 2018(መናኸሪያ ሬዲዮ) የዓለም አቀፉ የፍልሰት ድርጅት (IOM Ethiopia) በሀገራችን ያለውን የሰዎች እንቅስቃሴ በተመለከተ በሚያወጣቸው ወቅታዊ ሪፖርቶች ላይ እንደሚያመለክተው፣ በስደትና በፍልሰት መካከል ያለውን ልዩነት መረዳት ለዜጎች የሚደረገውን ድጋፍና ጥበቃ አይነት ለመወሰን ወሳኝ መሆኑን ያስረዳል።

ድርጅቱ በተደጋጋሚ እንደሚገልጸው፣ ኢትዮጵያ በምስራቅ አፍሪካ ቀንድ ውስጥ የፍልሰት መነሻ፣ መሻገሪያና መድረሻ ሀገር ከመሆኗ ጋር ተያይዞ እነዚህን ቃላት በአግባቡ መጠቀም ለፖሊሲ አውጪዎችና ለሰብአዊ መብት ተሟጋቾች ትክክለኛ መረጃ ለመስጠት ፋይዳው የጎላ ነው።

እንደ IOM ገለፃ፣ ፍልሰት (Migration) በአብዛኛው ሰዎች የተሻለ የኢኮኖሚ እድልን ወይም የኑሮ ሁኔታን ፍለጋ በራሳቸው ምርጫ የሚያደርጉትን እንቅስቃሴ ያመለክታል። በኢትዮጵያ ሁኔታ ብዙዎች ወደ መካከለኛው ምስራቅና ደቡብ አፍሪካ የሚያደርጉት ጉዞ በዚህ ስር የሚመደብ ሲሆን፣ ግለሰቦቹ የመሄድ ወይም የመቆየት የተወሰነ ምርጫ አላቸው።

በሌላ በኩል ስደት (Displacement) ሰዎች ካለፍላጎታቸውና በግዳጅ ከመኖሪያ ቀያቸው የሚፈናቀሉበት ሁኔታ ሲሆን፣ ለዚህም ዋነኛው ምክንያት ግጭትና እንደ ድርቅ ያሉ የተፈጥሮ አደጋዎች ናቸው።

የተባበሩት መንግስታት ከፍተኛ የስደተኞች ኮሚሽን (UNHCR) መረጃዎችን አጣቅሶ እንደሚገልጸው፣ አንድ ሰው በግዳጅ የሀገሩን ድንበር ተሻግሮ ሌላ ሀገር ጥገኝነት ሲጠይቅ “ስደተኛ” (Refugee) የሚል ህጋዊ ስያሜና ጥበቃ ያገኛል። በሀገር ውስጥ በችግር ምክንያት ከቀያቸው ተፈናቅለው በዚያው ሀገር ሌላ ቦታ መጠለያ የሚፈልጉ ወገኖች ደግሞ “የሀገር ውስጥ ተፈናቃዮች” (IDPs) ተብለው ይጠራሉ።

ይህ ልዩነት በቃላት ደረጃ ብቻ ሳይሆን በህግ ደረጃም ትልቅ ልዩነት አለው፤ ምክንያቱም ስደተኞች በ1951 የጄኔቫ ስምምነት መሠረት ዓለም አቀፍ ጥበቃ የማግኘት መብት ሲኖራቸው፣ ፍልሰተኞች ግን በሄዱበት ሀገር የኢሚግሬሽን ህግ ነው የሚዳኙት ተብሏል።

ጋዜጠኞችና የሚዲያ ባለሙያዎች እነዚህን መረጃዎች ሲዘግቡ ምንጮችን ማጣቀስ እንዳለባቸውም ባለሙያዎች ያሳስባሉ። ለምሳሌ የIOM “Global Migration Data Analysis Centre” (GMDAC) እንደሚያመለክተው፣ የተሳሳተ የቃላት አጠቃቀም በማህበረሰቡ ውስጥ በስደተኞች ላይ ጥላቻ እንዲባባስና ተጋላጭ ወገኖች የሚገባቸውን የህግ ጥበቃ እንዳያገኙ ሊያደርግ ይችላል ተብሏል።

ስለዚህ ማንኛውም ዘገባ ሲዘጋጅ እንደ IOM፣ UNHCR እና የኢፌዴሪ ስደተኞችና ተመላሾች አገልግሎት (RRS) ያሉ ተቋማት የሚያወጧቸውን ትክክለኛ መረጃዎች ምንጭ አድርጎ መጠቀም ለአንባቢው ጥራት ያለውና አስተማማኝ መረጃ ለማድረስ እንደሚረዳ ተመላክቷል።

ባጠቃላይ ስደትና ፍልሰት በባህሪያቸው፣ በሚነሱበት ምክንያትና በሚያገኙት የህግ ጥበቃ እንደሚለያዩ መረጃዎች ያመላክታሉ።

እንደ IOM Ethiopia መረጃዎች፣ ሁሉንም የመንቀሳቀስ አይነቶች በአንድ ጎጆ ስር መመደብ የችግሩን ጥልቀት ሊያደበዝዝ ስለሚችል፣ ዘገባዎች የጉዞውን ምክንያት (በፈቃደኝነት ይሁን በግዳጅ) በግልጽ ለይተው ሊያሳዩ እንደሚገባ ተመላክቷል።

__

ሀሳብ እና’ሳ’ፍራለን